Омарова, Ә. Әлем таныған Ботай
Отанды, елді сүю, қадір-қасиетін жете ұғыну туған жерді аялаудан басталады. Аққайыңдар өлкесі атанған Қызылжар өңірінде сұлулығымен сұқтандыратын әсем жерлер аз емес. Солардың бір шоғыры Айыртау ауданында орналасқан. Мұнда тамылжыған табиғатымен қоса туристердің назарын ерекше аударатын құнды ескерткіштерді көптеп кездестіруге болады. Олардың қатарында Сырымбеттегі Айғаным ханшаның қонысы мен Ш.Уәлиханов атындағы тарихи-этнографиялық мұражай, Қарасай мен Ағынтай батырлардың мемориалдық кешені, Ботай қонысы бар.
Республикалық киелі жерлер картасынан айшықты орын алатын Ботай тарихи мекенінің орны бөлек. Ол жайлы жерлесіміз, саяси ғылымдардың докторы, профессор Әміржан Шалтықов бірнеше томдық кітап жазып, артына өшпес мұра қалдырды. Энеолит дәуіріне жататын ежелгі адамдар тұрағын төрткүл дүниеге танытуда белгілі тарихшы-ғалым Виктор Зайберт зор еңбек сіңірді. “Ботай мәдениеті” атауы қалыптасып, бұл әлемдік сенсация ретінде қабылданды. Бүгінде Ботай жылқы ең алғаш қолға үйретілген, арбаға жегілген, қымыз өндірілген жер ретінде танымал. Әлем ғалымдары бұрын жүген-ноқта тимеген асаулар тұңғыш рет, шамамен ІІІ-VІ мыңжылдықта Украинаның Дериевка мекенінде үйретілді деп келген, бұл тұжырымның 53 ғасырға кейін шегерілуі, тіпті Андронов мәдениетінен де арыға кетуі бұлтартпас деректермен биік мінберлерде, симпозиум, конференцияларда дәлелденіп, ЮНЕСКО-ны мойындату – ғаламат ерлікке пара-пар. АҚШ-тың маңдайы жарқыраған беделді тарихшы-ғалымы Д. Энтонидің: “Бүгінгі дәуірдің ғалымдары дүниежүзілік тарихтың сан мың сұрағының жауабын дәл осы “Ботай мәдениетінен” тауып отыр”, – деген сөзі бар. Кембридж университетінің профессоры Маршал Левина Айыртауға арнайы ғылыми экспедиция жасап, мінсе – көлік, жесе – тамақ, ішсе сусын болған Қамбар ата түлігінің сүйектерін, үй шаруашылығына пайдаланылған құрал-саймандарды, қымыз ашытатын құралдарды таңғажайып ғаламатқа бағалаған. Мұхиттың арғы жағында арнайы көрме өткізіліп, дүниежүзі археологиясының ең үздігі ретінде танылған. Қазір Никольск елді мекеніне таяу қоныс тепкен қалашықта тарихи, археологиялық қорық ұйымдастырылып, 150-ден астам үйдің орны аршылып, қалпына келтірілді.
Ботай ел-жұртына, ауыл-аймағына сыйлы, беделді кісі болғанын жастар түгіл үлкендердің өздері біле бермейді. Әміржан Шалтықов ағамыз келтірген деректерге сүйенсек, оның тікелей ұрпақтарының бірі – Есләмбек Зікірияұлы тарихи орынның ашылуына себепші болған. Ол жайлы там-тұмдап қана айтылатындықтан, кеңірек тоқталғанды жөн көрдік. 1927 жылы туған, мамандығы – бастауыш мектеп мұғалімі. Кейін Қарағанды пединститутының тарих факультетін бітірген. Біраз жыл Никольский жетіжылдық мектебіне жетекшілік етеді. Тарих пәнінің мұғалімі ретінде жоғары сынып оқушыларын Иман-Борлық өзенінің жағасына экскурсияға апарып жүреді. Осы кезде жағалау малдың сүйектеріне толы екенін аңғарады. Мұндай тосын жайт оны қатты қызықтырып, жәдігерлерді жинауға кіріседі. Кейін Көкшетау облыстық мұражайына апарып тапсырады. Онда экспонат ретінде он шақты жыл тұрады. 1980 жылдары Петропавл педагогикалық институтының жас оқытушысы В.Зайберт экспонаттарды көріп, қайдан келгенін білгеннен кейін бірден Никольскийге тартады. Бәлкім, Есләмбек ағамыз қозғау салмағанда Ботай мәдениеті әлі күнге дейін жұмбақ күйінде қалар ма еді? Ебепке – себеп деген осы!
Жалпы жұртшылық Ботай мәдениетін білгенімен, кімнің атымен аталғанына мән беріп жатпайтынын талай рет кездестірдік. Осы бір әділетсіздіктің орнын жерлесіміз Ә.Шалтықов толтырып бергенін мақтан етеміз. Тиісті органдарға құлаққағыс ете жүріп, олардың назарын ардақты тұлғаны ұмыт қалдырмауға, ауыл іргесіндегі зиратына лайықты белгі қоюға аударды. Қабірінің маңында тас-құм шығаратын карьердің жұмыс істеп жатқанына қатты налыды. Ботай бабамыздың жатқан жерінен де айырылып қалуымыз мүмкін, оған деген құрметіміз бір ауылмен ғана шектелмеуі тиіс деп, балапанын қорғаған қарлығаш сияқты шыр-пыр болды. “Ботай баба” атты екінші кітапта тұлғалық қасиеттерін, өмір сүрген заманындағы қоғамдық қарым-қатынастарды жан-жақты ашып көрсетті. Ол өмір сүрген кезең патшалық Ресейдің қазақ жеріне отаршылдық саясатын үдете түсуімен сәйкес келді. Бабамыз көзі ашық адам болған. Отаршылдық саясатқа қарсы шығып, орыс әкімшілігіне қызмет етуден бас тартқан. Өз қатарына ағайындарын шақырып, отаршылдардың қитұрқы әрекеттерін әшкерелеп отырған. Кеңестік идеология мұның бірін де айтқызбай, қаны сорғалаған шындықты бұрмалап көрсетті.
Ботайдың әкесі Досан да – қазақ тарихында өз орны бар тұлғалардың бірі. Он сегіз жасынан Абылай ханның жасағына қосылып, жорықтарға қатысқан. Ханның сенімді серігіне айналған. Тортай Сәдуақасовтың “Ел мен жер” атты кітабындағы “Әбілқайыр ханмен бірге ант бергендер Орта жүз, арғын руынан … 19. Қарасай батыр (Қосқұл, Ораз), 22. Досан батыр”, – деген деректер мұражай құжаттарына сүйеніп жазылған.
Ботай бабамыздың кенже, жетінші ұлы Кенжебек болса, Кенесары ханның көтерілісіне өз еркімен аттанып, азаттық жолында басын өлімге тігеді. Оған Шәлтік және Жақия қажылардың жазбалары дәлел. “Ботайдың кенжесі – Кенжебек 23 жасында Кенесарының сарбазы болып, Көшқұлыдан жүздеген жігітті ертіп, көтерілісшілерге қосылыпты. Көптеген ерлігін елге оралған жігіттерден естіп, риза болдық. Кенжебек Ақмола қамалын алғанда ерлікпен қаза тапқан”, – деп жазылған.
Жетінші Кенжебегі батыр туған,
Сарбаз боп Кенесарыға өзі аттанған.
Бостандықты аңсаған Кене ханмен,
Қамалын Ақмоланың бірге алған.
Кенжебек тас қамалда ойран салды,
Ілгері ұмтылыпты топты жарып.
Сегізін патша әскерін жайратқан соң,
Ақыры ерлікпенен қаза тапты, – деген шумақтар бар.
Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда, Ботай ұрпақтарының ішінде ең білімдісі – Шәлтік. Қажылар туралы кітапта 1905 жылы Ботай округінен Мекке-Мәдинаға парызын өтеуге барған деген дерек бар. Оның ұлы Сүлеймен де әке жолын қуып, әртүрлі қоғамдық-әлеуметтік мәселелерге белсене араласқан, әділ төрелік еткен. Інісі Бәшәрдің өзі сияқты шешендік, іскерлік қабілетін сезіп, ел басқару ісіне тартқан. Келешегінен үлкен үміт күтіп, жанына ертіп жүрген. Бірақ бұлардың халыққа адал қызмет етуіне кеңес өкіметінің орнауы кедергі жасайды.
Қарап отырсақ, Ботай ұрпақтарының осалы жоқ. Ұжымдастыруды да, аштықты да, сталиндік қуғын-сүргінді де бастарынан кешірді. Кейін Ботай бабамыздың ескі қонысына Никольское орыс селосы салынды. Высокое, Грачевка, Казанка, Кирилловка, Всеволодовка сықылды жат атаулар қаптады. Жалғыз қазақ ауылын қос бүйірден қысып, ту-талақайын шығара жаздады. Осындай қилы заманда өмір сүрген Ботай ұрпақтары өз елдігін сақтап қалды. Ұжымдасып, еңбек етті, келешекке үлкен үмітпен қарады.
Ботай ауылын бүкіл әлемге әйгілі еткен, әлемдік жаңалыққа мұрындық болған – Есләмбек ағамыз жасы келіп қалса да, бүкіл Ботай ауылының жан-жақта жүрген түлектеріне хат жазып, дамыл таппапты. Туған інісі, республиканың баспасөз комитетін он жылдан артық басқарған Қалит Зікірияұлының үйіне Алматыдағы ботайлықтарды жинап, әрқайсысына жеке-жеке тапсырма береді. Туған жерді, туған ауылды ардақтаудың үлгісі осылай болса керек. Асыл ағамыз 2007 жылы дүниеден өтті.
Ботай мәдениетінің табылуы – қазақ тарихының ерен олжасы. Оның ұшар басында Есләмбек ағамыздың тұруы, аты-жөнінің алдымен аталуы заңды. Оның есімі де әлем тарихына алтын әріппен жазылуы керек. Себебі дүниежүзіне әйгіленген Ботай мәдениеті – қазақ тарихының ажырамас бөлігі, тұма бастауы.
Әйгерім ОМАРОВА,
“Айыртау таңы” газетінің редакторы.
Айыртау ауданы.
Омарова, Ә. Әлем таныған Ботай // Soltústik QAZAQSTAN. – 2023. — 11 aqpan. — 4 б.